Tematyka gender – Projekt Osoba i Tożsamość

Tematyka gender

Krótka historia terminu gender

Termin gender nie pojawił się w XX wieku nagle – był już wcześniej znany i używany w krajach anglojęzycznych. Jego znaczenie jednak ewoluowało i nadal ulega licznym zmianom. Najwcześniejsze wzmianki dotyczące użycia słowa gender odnajdujemy w anglojęzycznych ujęciach słownikowych. Tłumaczą one, że już w XIV w. gender oznaczał rodzaj gramatyczny danego słowa, który odpowiadał danej płci. Przykładem tego typu słów mogą być (zarówno w języku angielskim, jak i polskim) wyrazy: „wujek”, „ciocia” czy zaimki „on”, „ona”¹. W tego typu słowach rodzaj gramatyczny koresponduje z daną płcią biologiczną. Oxford English Dictionary również odnotowuje to znaczenie w XIV wieku, a słowniki Samuela Johnsona z 1755 roku i Noaha Webstera z roku 1828 uznawały je za powszechnie przyjęte. Choć w XIX wieku nie było ono używane zbyt często, to jednak nie budziło to większych kontrowersji².

W XX wieku termin gender zyskał nowe znaczenie. Koncepcję ostrego podziału pomiędzy płcią biologiczną (sex) a płcią kulturową (gender) wyraziła pierwsza Simone de Beauvoir w książce pt. Druga płeć, gdzie argumentowała, iż tzw. kobiecość jest wyłącznie konstrukcją kulturową. Zdanie zawarte w jej książce z 1949 roku: „Nie rodzimy się kobietami – stajemy się nimi”³, stało się fundamentem nowego rozumienia terminu gender.

W 1955 roku seksuolog John Money wprowadził pojęcie gender, aby zdefiniować społecznie konstruowane role płciowe (czyli zestaw zachowań i postaw, które społeczeństwo uznaje za akceptowalne dla danej płci) oraz odróżnić płeć kulturową od płci biologicznej⁴.

Tłem do dalszego rozwoju terminu gender jest tzw. feministyczna druga fala. Przyjęta przez ten ruch nazwa nawiązuje do okresu działalności ruchu kobiecego w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w latach 60. i 70. XX w. Termin „druga fala” podkreślał kontynuację działań na rzecz poprawy sytuacji kobiet związanej z feminizmem „pierwszej fali”, który rozwijał się od XIX w. do lat 30. XX wieku i koncentrował się głównie na walce o prawa wyborcze i obywatelskie wszystkich kobiet. Równocześnie wskazywał na nowy etap tego ruchu związany z nowymi celami, które zostały przez niego obrane. Za początek drugiej fali feminizmu uznaje się rok 1963, kiedy zostaje opublikowana książka Betty Friedan Feminine Mystique. Friedan poprzez przedstawiony wzorzec kobiecości i poglądy społeczne stała się założycielką nurtu feminizmu liberalnego, który jest zaangażowany głównie w sferze polityczno-społecznej i edukacyjnej. Za ich przyczyną do konstytucji Stanów Zjednoczonych została wprowadzona poprawka o równym statusie kobiet i mężczyzn (Equal Rights Amendment) oraz o tzw. prawach reprodukcyjnych, w tym prawie do aborcji uzyskanym w 1973 roku⁵.

Kolejnym kontekstem kształtowania się terminu gender jest feminizm radykalny, nazywany także ruchem wyzwolenia kobiet. Rozwijał się on w sposób niezależny od feminizmu liberalnego. Celem działaczek tego nurtu było obalenie struktur społecznych i politycznych, a które według nich są oparte na dominacji mężczyzn i patriarchalnej opresji. Szczyt popularności tego nurtu przypadał na połowę lat 70. XX wieku. W tym czasie do ruchu przyłączyli się także filozofowie o radykalnych przekonaniach, wywodzących się z nurtu marksistowskiego. Uważali oni, iż kobieta jest archetypem klasy uciskanej, a małżeństwo oraz heteroseksualność narzucona przez społeczeństwo służą jako mechanizm kontroli i opresji, co ma swoje korzenie w analizie rodziny przedstawionej przez Fryderyka Engelsa. W 1884 r. Fryderyk Engels pisał o tym w następujących słowach: „Pierwsze przeciwieństwo klasowe, występujące w historii, przypada wraz z rozwinięciem się antagonizmu między mężczyzną a kobietą w jednożeństwie, a pierwszy ucisk klasowy wraz z uciskiem płci żeńskiej przez męską”⁶.

Myśl tę rozwinęła amerykańska feministka Shulamith Firestone, uznawana za klasyka teorii gender. W słynnej książce pt. Dialektyka płci z roku 1970 Firestone twierdzi, iż macierzyństwo i wychowanie dzieci stanowią formy ucisku kobiet, dlatego uznaje antykoncepcję i aborcję na żądanie za niezbędne warunki wyzwolenia kobiet. W swojej wizji autorka podkreśla, że celem rewolucji feministycznej „nie może być jedynie, jak zakładano w pierwszym ruchu feministycznym, usunięcie męskiego przywileju, ale także samego rozróżnienia płci”⁷.

Feminizm drugiej fali przyczynił się do wielu zmian w kulturze, polityce oraz edukacji. Do nauk społecznych i humanistycznych została wprowadzona kategoria gender, a na uniwersytetach rozwijały się odrębne jednostki zajmujące się płcią kulturową w ramach women’s studies oraz gender studies. W latach 70. oraz 80. XX w. kategoria gender jako płci społeczno-kulturowej była rozwijana w odniesieniu a zarazem w opozycji do płci biologicznej. Na płaszczyźnie języka angielskiego było to związane z terminem sex, który oznaczał biologiczną płeć żeńską i męską. Wprowadzenie kategorii kulturowej miało na celu zakwestionowanie determinizmu biologicznego, czyli binarnego (męsko-żeńskiego) postrzegania płci człowieka. Było to związane z poglądem, iż podrzędna rola społeczna kobiet wynika z ich biologicznej natury, tzn. anatomii, układu chromosomów, czy też gospodarki hormonalnej. Zakładano jednocześnie, że istnieje biologiczna podstawa, na którą nakładają się znaczenia kulturowe⁸.

W latach 90. XX wieku Judith Butler, amerykańska badaczka i filozof, specjalizująca się w teorii feministycznej oraz jedna z głównych ideowych założycielek teorii gender. Jest autorką teorii queer, która rozwija teorię gender, koncentrując się na perspektywie homo- i transseksualnej. Butler podważa wszelkie normy dotyczące płci i seksualności. Sama teoria queer odrzuca biologiczne, społeczne i moralne ograniczenia, promując pełną dowolność tożsamości i zachowań seksualnych jako normę. Swe poglądy Butler przedstawiła w książce Uwikłani w płeć (1990), w której argumentuje, iż choć istnieje płeć biologiczna i kulturowa, to ta druga nie wynika z biologicznej, lecz jest wynikiem procesów społecznych i kulturowych. Jej teoria zapoczątkowała istotną debatę na temat obowiązywalności esencjalistycznego postrzegania płci. Esencjalistyczne rozumienie płci to założenie, iż męskość i kobiecość są dane w sposób naturalny lub biologiczny, że męskość powinna być urzeczywistniana przez męskie ciała, a kobiecość przez ciała kobiece, oraz że ciała te w naturalny sposób pragną swego „przeciwieństwa”⁹.
Butler w swojej teorii performatywności płci zakłada, iż tożsamość płciowa nie jest stałą cechą jednostki, lecz wynikiem powtarzalnych aktów społecznych i kulturowych. Płeć nie jest czymś, co „się ma”, lecz czymś, co „się robi” poprzez codzienne gesty, sposób mówienia czy ubiór. Butler odrzuca tradycyjny podział na płeć biologiczną i kulturową, argumentując, iż nawet to, co uznajemy za „naturalne” w odniesieniu do płci, jest skonstruowane społecznie. Jak napisze: „Rzeczywistość kulturowej płci tworzona jest dzięki stale podtrzymywanej społecznej inscenizacji”11. To nieustanne odgrywanie ról płciowych sprawia, iż wydają się one naturalne, choć w rzeczywistości są narzucane przez społeczne mechanizmy władzy. Zdaniem Butler płeć przypomina akty nadawania stopni naukowych, czy imion nowonarodzonym dzieciom, jednak nie jest performatywnym aktem jednorazowym, lecz procesem aktów: „Nie jest pojedynczym aktem, lecz powtórzeniem oraz rytuałem”¹².
Dla Butler nawet biologiczne aspekty płci są wątpliwe i w istocie kulturowe. Sama autorka pisze tak: „Skoro «ciało jest sytuacją», jak powiada de Beauvoir, nie ma możliwości, by odwołać się do ciała bez jego jednoczesnych interpretacji, do ciała pozbawionego znaczeń kulturowych. Toteż biologiczna płeć nie może być przeddyskursywnym faktem anatomicznym. Otóż […] biologiczna płeć jest zawsze z definicji kulturową płcią”¹³. Jej podstawowa teza brzmi, że znaczenie ma jedynie płeć pojmowana jako rezultat wyborów uwarunkowanych społecznie i kulturowo, czyli gender. Płeć jest zasadniczo tylko konstruktem społecznym, a biologiczne uwarunkowania należy konsekwentnie negować i przekraczać, szczególnie w odniesieniu do kobiet, które są „zmuszane” do macierzyństwa. Tradycyjne postrzeganie męskości i kobiecości to złudzenie, które służy utrzymaniu dominacji męskiej władzy.

1. Por. Natural gender, [w:] Webster’s Dictionary of English Usage (1989), www.merriam-webster.com/dictionary/natural%20gender#h1
2. Por. Gender,[w:] Webster’s Dictionary of English Usage (1989), www.archive.org/details/webstersdictionaryofenglishusage1989/page/n489/mode/2up
3. S. De Beauvoir, Druga płeć, Wydawnictwo Jacek Santorski, Warszawa 2003, s. 299.
4. Por. M. Grossman, Zagubieni w krainie trans, Wydawnictwo AA, Kraków 2023, s. 51-65.
5. Por. S. Kuźma-Markowska, Druga fala…, [w:] Encyklopedia gender. Płeć w kulturze, M. Rudaś-Grodzka, K. Nadana-Sokołowska, A. Mrozik, i. in. (red.), Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2014, s. 97-98/
6. Por. F. Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Wydawnictwo „Życie”, Kraków 1912, s. 76.
7. S. Firestone, The dialectic of sex: the case for feminist revolution, Wydawnictwo William Morrow and Company, Nowy Jork 1984, s. 11.
8. Por. S. Kuźma-Markowska, Druga fala…, s. 99; K. Krasuska, Gender (płeć)…, s. 156.
9. Judith Butler: their philosophy of gender explained, dostęp: 28.02.2024, https://theconversation.com/judith-butler-their-philosophy-of-gender-explained-192166
10. J. Butler, Uwikłani w płeć, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 254.
11. Tamże, s. 19.
12. Tamże, s. 55
13. Por. A. Margasiński, Płeć i orientacja seksualna w ujęciu nurtu genderowego i homofilnego – między nauką i ideologią, [w:] J. Jagiełło, D. Oko, i in., Gender – spojrzenie krytyczne, Wydawnictwo Jedność, Kielce 2016, s. 115.

Etymologia słowa gender

Współczesne angielskie słowo gender zostało zapożyczone z anglo-normańskiego i średnio-francuskiego gendre. Korzeni tego słowa należy zaś upatrywać w łacińskim genus. Oba słowa oznaczają „rodzaj”, „typ” lub „gatunek”. Ostateczny ich źródłosłów leży w szeroko poświadczonym proto-indoeuropejskim rdzeniu gen-, który jest również źródłem dla wielu innych angielskich słów. Ów rdzeń pojawia się także we współczesnym języku francuskim w słowie genre (rodzaj, gatunek, także płeć). „Oxford Etymological Dictionary of the English Language”, którego pierwsze wydanie przypa-da na lata 1879-1882, definiuje gender jako „rodzaj”, „rasę”, „płeć”, wywodzące się z łacińskiego ablatywu w takich zwrotach jak genere natus, hoc genere, omni genere, odnoszących się do narodzin. Stąd też drugim znaczeniem, odnośnie do słowa gender, w podanym słowniku jest: to engender, produce, czyli zrodzić, wyprodukować¹.

1. Gender – Etymology and Usage, [w:] Scholarly Community Encyclopedia, https://encyclopedia.pub/entry/33283; W.W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, Fourth Edition, Wydawnictwo Oxford Clarendon Press, Oxford 1910, s. 230

Definicja gender

Termin gender jest rozumiany w bardzo zróżnicowany sposób. W ujęciu podanym przez „Słownik Merriam-Webster” gender oznacza „cechy kulturowe, behawioralne, lub psychologiczne typowo związane z daną płcią”¹.

Angielski słownik „Cambridge Dictionary” definiuje ten termin w następujący sposób: „stan bycia członkiem grupy ludzi w społeczeństwie, którzy dzielą szczególne cechy lub sposoby zachowania, które społeczeństwo kojarzy z byciem mężczyzną, kobietą lub inną tożsamością”².

Natomiast definicja gender sformułowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) brzmi w następujący sposób: „Gender odnosi się do cech kobiet, mężczyzn, dziewcząt i chłopców, które są konstruowane społecznie. Obejmuje to normy, zachowania i role związane z byciem kobietą, mężczyzną, dziewczynką lub chłopcem, a także ich wzajemne relacje. Jako konstrukt społeczny, gender różni się w zależności od społeczeństwa i może zmieniać się w czasie”³.

Odmienne stanowisko przedstawia natomiast Judith Butler, która pod pojęciem gender rozumie mechanizm „za pomocą którego pojęcia męskości i kobiecości są wytwarzane i naturalizowane , lecz gender może być również aparatem, poprzez który takie pojęcia są dekonstruowane i denaturalizowane”⁴.

Wśród naukowców polemizujących z teorią gender definicja gender jest ściśle związana z płcią biologiczną. Przykładem jest Debra Soh, neurobiolog, specjalizująca się w tematyce ludzkiej seksualności i gender, dla której: „gender jest tym, jak się czujemy w stosunku do naszej płci – czy czujemy się bardziej męscy, czy bardziej kobiecy”⁵. Soh podkreśla, iż podobnie jak płeć, gender ma podstawy biologiczne zarówno w zakresie tożsamości, jak i ekspresji płci. Nie jest ona jedynie konstruktem społecznym ani czymś oddzielonym od anatomii czy orientacji seksualnej. Autorka zwraca uwagę, iż te aspekty są ze sobą ściśle powiązane. Według niej to biologia, a nie społeczeństwo decyduje o tym, w jakim stopniu człowiek identyfikuje się z płcią, z jaką się urodził.

1. Gender, [w:] Webster’s Dictionary of English Usage (1989), https://archive.org/details/webstersdictionaryofenglishusage1989/page/n489/mode/2up
2. Gender, [w:] Cambridge Dictionary, dostęp: 31.01.2024, https://dictionary.cambridge.org/pl/dictionary/english/gender
3. World Health Organization, WHO, Gender and health, dostęp: 31.01.2024, https://www.who.int/health-topics/gender#tab=tab_1
4. J. Butler, Undoing gender, Wydawnictwo Routledge, Nowy Jork 2004, s. 42.
5. D. Soh, Gender bez emocji. Co mówi nauka o płci i tożsamości płciowej, Wydawnictwo Sensus, Gliwice 2022, s. 21

Gender identity (tożsamość płciowa)

Według Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego gender identity jest składnikiem gender, opisującym psychologiczne poczucie danej płci: „głęboko odczuwane, nieodłączne poczucie bycia chłopcem lub mężczyzną; dziewczyną lub kobietą;
lub płcią niebinarną (np. genderqueer, gender-nonconforming, gender-neutral, agender, gender-fluid), która może, ale nie musi odpowiadać płci przypisanej danej osobie przy urodzeniu, domniemanej płci opartej na przypisaniu płci lub pierwotnych, czy drugorzędnych cechach płciowych” (APA, 2015a).

Przytoczona definicja ukazuje tożsamość płciową jako wewnętrzne głębokie odczucie, które posiada każdy człowiek. To odczucie swojej płci może być zgodne z płcią biologiczną, jednak zgodnie z definicją APA nie musi. W definicji APA podkreśla się również rozróżnienie pomiędzy tożsamością płciową a orientacją seksualną. W powyższej definicji APA został użyty zwrot „płci przypisanej danej osobie przy urodzeniu”. Takie ujęcie ogranicza znaczenia płci biologicznej i sugeruje, że jest ona czymś zmiennym. Dalszymi konsekwencjami są nowopowstałe pojęcia, które zastępują odwołania do płci biologicznej, np. „osoba przypisana do płci męskiej przy narodzinach”, „przymusowo przypisana płeć żeńska przy narodzinach”, czy też „osobnik określony przy narodzinach jako żeński”¹.

Światowa Organizacja Zdrowia do definicji APA dodaje, iż „tożsamość płciowa istnieje jako spektrum . Oznacza to, że tożsamość płciowa danej osoby niekoniecznie jest ograniczona do tożsamości, która jest całkowicie męska lub całkowicie kobieca. Kiedy indywidualna tożsamość płciowa różni się od przypisanej płci, są one powszechnie uważane za transgender, gender-fluid, i/lub genderqueer” . Tym samym WHO jednoznacznie opowiada się za teorią, iż płeć jest jedynie przypisana dziecku przez lekarza przy urodzeniu, a tożsamość płciowa może być od płci zupełnie niezależna².

John Money, wpływowy nowozelandzko-amerykański propagator teorii gender uważał, iż społeczeństwo kształtuje tożsamość płciową dziecka jako „męską” lub „kobiecą” i że proces ten zostaje utrwalony do trzeciego roku życia. Money sam definiował gender identity w następujący sposób: „Jednolitość, spójność i trwałość indywidualnej tożsamości jako mężczyzny lub kobiety (lub ambiwalentnej), doświadczana w różnym stopniu, szczególnie w kontekście samoświadomości i zachowania. Tożsamość płciowa jest osobistym doświadczeniem roli płciowej, natomiast rola płciowa stanowi jej publiczny wyraz”³.

Naukowcy, którzy są przeciwni rozumienia gender w oderwaniu od płci biologicznej uważają natomiast, że każda osoba ma tożsamość płciową (męską lub żeńską) opartą na płci biologicznej . Zgodnie z tą koncepcją to biologiczna płeć determinuje tożsamość płciową, która może być jedynie męska lub żeńska⁴.

1. D. Soh, Gender bez emocji. Co mówi nauka o płci i tożsamości płciowej, Wydawnictwo Sensus, Gliwice 2022, s. 31; A. Marianowicz-Szczygieł, A. Margasiński, J. Smyczowska, K. Pietruszewski, J. Próchniewicz, K. Wozińska, K. Chochel, B. Białecka, A. Kołodziejczyk i in., Standardy i wytyczne Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich w zakresie diagnozy oraz terapii dzieci i młodzieży z problemami identyfikacji płciowej, Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich, Warszawa 2023, s. 13.
2. World Health Organization, Frequently asked questions on health and sexual diversity: an introduction to key concepts, Genewa 2016, s. 1.
3. J. Money, Gender role, gender identity, core gender identity: Usage and definition terms, [w:] „Journal of the American Academy of Psychoanalysis”, 1(4), Nowy Jork 1973, s. 398-399.
4. M. Grossman, Zagubieni w krainie trans, Wydawnictwo AA, Kraków 2023, s. 67.

Gender role (role płciowe)

Według Światowej Organizacji Zdrowia gender role „odnosi się do tego, co mężczyźni i kobiety powinni robić (w gospodarstwie domowym, społeczności i miejscu pracy) w danym społeczeństwie”¹. John Money pisał o gender role w następujących słowach: „Termin rola płciowa jest używany do określenia wszystkich tych rzeczy, które dana osoba mówi lub robi, aby ujawnić, że ma odpowiednio status chłopca lub mężczyzny, dziewczyny lub kobiety. Obejmuje, ale nie ogranicza się do seksualności w sensie erotyzmu”².
Jasnym podziałem ról płciowych może być XX-wieczna kultura Zachodu. W rodzinie z dwojgiem rodziców i dziećmi żywicielem rodziny był zazwyczaj mąż, a gospodarstwem domowym zajmowała się żona. Role płciowe ujawniają się również w podziale na tradycyjnie męskie zawody wymagające umiejętności technicznych lub dużej sprawności fizycznej oraz na tradycyjne zawody kobiet, takie jak nauczycielka, sekretarka i wszelkiego rodzaju prace opiekuńcze – niania, położna, czy pielęgniarka. Widocznym znakiem szybko zmieniających się ról płciowych jest fakt, iż w Stanach Zjednoczonych kobiety awansują w prawie jednej trzeciej stanowisk zawodowych w dziedzinach STEM (nauki ścisłe, technologia, inżynieria i matematyka), natomiast jedną czwartą stanowisk nauczycielskich zajmują obecnie mężczyźni. Role płciowe obejmują także oczekiwania dotyczące wyglądu – amerykańscy mężczyźni częściej mają krótsze włosy i noszą długie spodnie, a kobiety częściej mają dłuższe włosy i noszą sukienki lub spódnice w określonych sytuacjach społecznych³.

1. World Health Organization, WHO, Gender mainstreaming for health managers: a practical approach, Department of Gender, Women and Health, Genewa 2011, s.77.
2. J. Money, Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: Psychologic findings, [w:]„Bulletin of the Johns Hopkins Hospital”,96 (6), Baltimore 1955, s. 254.
3. Gender role,[w:]Encyclopedia Britannica, dostęp: 28.02.2024, https://www.britannica.com/topic/gender-role

Gender expression (ekspresja płci)

Who definiuje gender expression w następujący sposób: „Ekspresja płci odnosi się do sposobu, w jaki dana osoba wyraża swoją tożsamość płciową, w tym ubioru i mowy”¹. WHO zaznacza jednak, iż ekspresja płciowa nie zawsze wskazuje na tożsamość płciową. Oznacza to, że wg WHO choć dana osoba może mieć wewnętrzne przekonanie (gender identity) o byciu mężczyzną, to może chcieć wyrażać się przez ubiór, czy zachowanie (gender expression) jako kobieta lub osoba agenderowa.
Światowa Organizacja Zdrowia zwraca także uwagę na powiązany z ekspresją płci termin transgender, czyli transpłciowość. Jest on definiowany przez nią jako: „Ogólny termin (umbrella term) określający osoby, których tożsamość płciowa i ekspresja płciowa nie są zgodne z normami i oczekiwaniami tradycyjnie związanymi z płcią przypisaną im przy urodzeniu. Obejmuje osoby transseksualne, transpłciowe lub w inny sposób niezgodne z płcią².

Autorzy krytyczni do wielu aspektów teorii gender uważają, że ekspresja płciowa to uzewnętrznianie naszej tożsamości płciowej. Jest to „sposób, w jaki wyrażamy naszą płeć poprzez wygląd, na przykład ubrania, fryzurę czy maniery” . Jednak podkreślają oni, iż zarówno ekspresja płciowa, jak i tożsamość płciowa mają charakter biologiczny i nie są jedynie konstruktem społecznym ani kulturowym (rozumianym jako produkt otoczenia społecznego lub wychowania). Uważają oni, że sposób, w jaki dana osoba wyraża swą płeć – poprzez wygląd, zachowanie i styl bycia – nie jest też czymś oddzielonym od anatomii czy orientacji seksualnej. Argumentuje ona, iż to biologia a nie społeczeństwo, wpływa na to, czy ktoś wyraża się w sposób typowy lub atypowy dla swojej płci⁴.

1. World Health Organization, Gender and health, https://www.who.int/ news-room/questions-and-answers/item/gender-and-health
2. Tamże.
3. D. Soh, Gender bez emocji. Co mówi nauka o płci i tożsamości płciowej, Wydawnictwo Sensus, Gliwice 2022, s. 21.
4. A. Marianowicz-Szczygieł, A. Margasiński, J. Smyczowska, K. Pietruszewski, J. Próchniewicz, K. Wozińska, K. Chochel, B. Białecka, A. Por. Kołodziejczyk i in., Standardy i wytyczne Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich w zakresie diagnozy oraz terapii dzieci i młodzieży z problemami identyfikacji płciowej, Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich, Warszawa 2023.

Genderqueer

Zwolennicy teorii gender uważają, iż termin genderqueer (z ang. queer – dziwny, osobliwy) jest celowo trudny do zdefiniowania, podobnie jak jego seksualny odpowiednik queer. Termin można ogólnie rozumieć jako „płeć, która nie jest ani męska ani kobieca i jest prawdopodobnie mieszanką płci i prawdopodobnie jest płynna”¹.

Osoby uważające się za genderqueer mogą, lecz nie muszą, przejść tranzycję fizyczną, prawną czy społeczną. Osoby identyfikujące się jako genderqueer są uważane za niebinarne i transpłciowe, jednakże nie muszą identyfikować się jako takie . Genderqueer może być osobą nieutożsamiającą się z żadną płcią (agender) lub osobą, która identyfikuje się z obiema płciami jednocześnie albo jako swoiste połączenie płci (bigender, trigender, pangender, demigender). Z tego typu założeń zrodziły się kolejne terminy, takie jak: girlflux (girl, czylidziewczyna, flux oznacza płynny – nieidentyfikujący się do końca z daną płcią) czy paragirl oraz boyflux i paraboy (chłopiec, który nie identyfikuje się do końca z męskością) lub librafeminine (osoba, która nie identyfikuje się z żadną płcią, czyli uważa się za osobę agenderową, a równocześnie uznaje pewne przywiązanie do kobiecości)².

1. Ethics and Public Policy Center, Terminology. Queer. Genderqueer. Gender fluid, dostęp: 15.07.2024, https://personandidentity.com/the-basics/#terms
2. Por. D. Soh, Gender bez emocji. Co mówi nauka o płci i tożsamości płciowej, Wydawnictwo Sensus, Gliwice 2022, s. 68-69.

Queer

Termin queer jest określeniem wieloznacznym. Najczęściej jest on używany na określenie każdego, kto nie identyfikuje się z tzw. heteronormatywnością¹, czyli nie uważa się za osobę heteroseksualną (a raczej uznaje się za osobę homoseksualną, biseksualną, aseksualną czy panseksualną) lub uważa się za osobę genderqueer (np. transpłciową, agenderową, czy niebinarną). W tym znaczeniu jest ono synonimem do określenia LGBTQ+ . Termin ten jest często używany jako przeciwieństwo heteroseksualności².

W innym znaczeniu queer jest używane jako teoria uznająca tak wielką niepowtarzalność każdego człowieka, że różnice biologiczne, psychologiczne i społeczne skutkują niepowtarzalnością również tożsamości płciowej i seksualnej. W takim ujęciu nie należy w ogóle kategoryzować tożsamości płciowych i seksualnych, bo naturalnie są one różnorodne, płynne i równowartościowe. Każdy miałby więc prawo do samostanowienia i samookreślenia swojej tożsamości płciowej i seksualnej. Co więcej każdy miałby prawo w dowolnym momencie zmieniać swoją tożsamość. Wiąże się to z pojęciem gender-fluid, które oznacza przekonanie, iż płeć danej osoby może zmieniać się często, nawet w przeciągu godziny lub dnia. W tego typu ujęciu płeć ma charakter ulotny, przychodzi i odchodzi w zależności od samopoczucia w danym dniu³.

Teoria queer to współczesne podejście teoretyczne. Wyrasta z nurtu konstrukcjonizmu społecznego i przyjmuje, iż spektrum ludzkiej seksualności i tożsamości płciowej jest niezwykle szerokie, a ich klasyfikowanie w sztywne, ograniczone kategorie jest niewystarczające i nadmiernie redukcjonistyczne⁴.

1. Heteronormatywność (ang. heteronormativity) – „jest to założenie, iż heteroseksualność stanowi normę i jest preferowaną formą seksualności oraz podstawą związków międzyludzkich”, por. M. Grossman, Zagubieni w krainie trans…, s. 376.
2. Human Rights Campaign, HRC Officially Adopts Use of “LGBTQ” to Reflect Diversity of Own Community,3 czerwca2016, dostęp: 15.07.2024, https://www.hrc.org/news/hrc-officially-adopts-use-of-lgbtq-to-reflect-diversity-of-own-community.
3. Por. A. Jagose, Queer theory: an introduction, Wydawnictwo New York University Press, Nowy Jork 1996, s. 78.
4. Por. M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec-Plinta, Seksuologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017, s. 109.