Płeć biologiczna a płeć społeczna

Znaczna część dyskusji wokół zagadnień gender jest związana z tematem płci biologicznej. Relacja pomiędzy tymi rzeczywistościami ma kluczowe znaczenie dla całej teorii gender. Analizując tematykę gender, konieczne jest zatem przyjrzeć się bliżej od strony biologii i medycyny zagadnieniom płci, możliwych zaburzeń rozwoju płci, interpłciowości i transseksualizmu, ponieważ są to tematy regularnie przywoływane przez badaczy związanych z tą teorią jako jej potwierdzenie. Poniższe informacje uzasadniają dlaczego z perspektywy naukowej istnienie u ludzi więcej niż dwóch płci lub nieistnienie płci biologicznej jest mitem.

Współczesne rozumienie płci biologicznej

Z perspektywy biologicznej płeć to zbiór cech organizmu, które pozwalają na produkcję gamet żeńskich (komórek jajowych) lub gamet męskich (plemników), a także umożliwiają zapłodnienie i opiekę nad potomstwem. Większość organizmów wielokomórkowych posiada dwa typy płci, z wyjątkiem niektórych grup, takich jak niektóre grzyby. U ludzi występuje rozróżnienie na płeć męską i żeńską (to tzw. dymorfizm płciowy). Obecnie płeć określa się na podstawie zespołu kryteriów, wśród których wyróżnia się: płeć chromosomalną, płeć gonadalną, płeć gonadoforyczną, płeć zewnętrznych narządów płciowych, płeć fenotypową, płeć hormonalną, płeć metaboliczną, płeć socjalną, płeć mózgową, płeć psychiczną. Od strony biologicznej powszechnie akceptuje się fizyczne różnice między płciami, natomiast zagadnienia dotyczące odmienności psychologicznych i behawioralnych pozostają przedmiotem debaty¹.

1. Por. Ł. Sakowski, Bioksiążka, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2021, s. 84. Por. Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec, Podstawy seksuologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010, s. 216; E. Paprzycka, E. Mianowska, Z. Izdebski, Kobiecość i męskość Polaków. Społeczno-kulturowy wymiar płci jako kategoria analityczna, [w:] „Rocznik Lubuski”, Płeć społeczno-kulturowa jako perspektywa badawcza i kategoria analityczna, Tom 42, Cz. 1, Zielona Góra 2016, s. 105; S. Dulko, Saga o płci, [w:] „Rocznik Lubuski”, Seksualność człowieka, obszary zainteresowań teoretyków i praktyków, Tom 32, Cz. 2, Z. Izdebski (red.), Zielona Góra 2006, s. 87; S. Dulko, ABC…PŁCI, [w:] Kosmos: Problemy Nauk Biologicznych, Tom 52, Numer 1 (258), Wydawnictwo Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika, Kraków 2003, s. 5. Por. D. U. Silverthorn, Fizjologia człowieka. Zintegrowane podejście, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2018,s. 792.

Podział cech płciowych człowieka

Cechy płciowe można podzielić na trzy rodzaje: pierwszorzędowe, drugorzędowe i trzeciorzędowe. Niektórzy autorzy mówią także o czwartorzędowych cechach płciowych.

Pierwszorzędne cechy płci wiążą się z odrębnością gonad (jajniki i jądra). Cechy te wyznaczane są przez chromosomy płciowe, które wchodzą w skład zygoty. Cechy drugorzędne to narządy rozrodcze wewnętrzne (wyróżniamy tutaj jajowody i nasieniowody) oraz zewnętrzne (pochwa, prącie). Rozwijają się one pod wpływem hormonów płciowych. Obejmują różnice w proporcjach ciała, rozwoju mięśni, tworzeniu się tkanki tłuszczowej, budowie szkieletu, strukturze krtani oraz barwie głosu, a także w stopniu owłosienia, które odróżniają kobiety od mężczyzn. Cechy trzeciorzędne ukazują różnice w wyglądzie zewnętrznym (np. wzrost, kształty, owłosienie). Wyrażają płeć somatyczną, dlatego bywają łączone z cechami drugorzędnymi. Kształtują się w okresie dojrzewania, są również warunkowane przez aktywność układu wydzielania wewnętrznego. Cechy czwartorzędne to kulturowo wytworzone elementy, które podkreślają różnice między płciami. Ten rodzaj cech propagują środowiska związane z teorią gender. Należą do nich określone formy językowe (np. zaimki „on” i „ona”), wybory związane z ubiorem i fryzurami (np. suknie i długie włosy dla kobiet, krótkie włosy i spodnie dla mężczyzn), preferencje wyboru zabawek wśród dzieci (np. lalki dla dziewczynek, a samochody dla chłopców), określone formy sportowej aktywności (np. piłka nożna dla mężczyzn),a także różne typy pracy (np. prace wymagające siły fizycznej dla mężczyzn, prace opiekuńcze dla kobiet). Cechy te kształtują się w kontekście historycznym i mogą mieć wpływ na ludzi od momentu urodzenia¹.

1. Por. S. Dulko, ABC…PŁCI…, s. 5. M. Rodzinka, Praktyczny przewodnik po zdrowiu LGBTI dla lekarzy, Wydawnictwo Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa 2017, s. 2; Ł. Sakowski, Płeć biologiczna. Ile jest płci? Fakty i mity na temat płci, dostęp: 17.07.2024, https://www.totylkoteoria.pl/plec-biologiczna-kulturowa-gender;

Kryteria podziału ludzkiej płci

Współczesna nauka wyróżnia kilka kryteriów związanych z podziałem płci człowieka. Pierwszym kryterium jest płeć chromosomalna (genotypowa) związana z obecnością chromosomów płciowych żeńskich XX lub chromosomów płciowych męskich XY. Oprócz chromosomów płciowych człowiek posiada 44 autosomy, co sprawia, iż kariotyp, czyli pewnego rodzaju genetyczny wzór, mężczyzny wynosi 46 XY, a kobiety 46 XX. Chromosomy determinują płeć pojedynczej ludzkiej komórki, która poprzez podziały i przekazywanie materiału genetycznego z pokolenia na pokolenie sprawia, iż wszystkie tkanki i narządy organizmu, od momentu powstania indywidualnej osoby ludzkiej aż do jej pełnego rozwoju, zawierają albo zestaw XX, albo parę chromosomu X i chromosomu Y. Najistotniejsze jest tutaj występowanie chromosomu Y, na którym mieści się gen SRY. Ów gen sprawia, że nowy organizm rozwija się w kierunku płci męskiej, zaś jego brak powoduje rozwój w kierunku płci żeńskiej. To głównie gen SRY przesądza o płci u człowieka, która zostaje wyznaczona już przy zapłodnieniu¹.

Istnieją liczne zaburzenia rozwoju płciowego, które są związane z mutacją genu SRY. Sytuacje te są jednak bardzo rzadkie (występują z częstością 1:4500 urodzeń). Zazwyczaj w czasie mejozy w komórkach rozrodczych mają miejsce mutacje chromosomowe. Czasami też ma to miejsce w czasie początkowych podziałów komórkowych zarodka. Owe mutacje mogą być przyczyną monosomii, trisomii, czy nawet polisomii i tym samym skutkować zespołami chorobowymi. Wśród nich należy wyróżnić m.in.: zespół Turnera, czyli brak lub nieprawidłowa budowa chromosomu X u kobiety, następnie zespół Klinefertera, charakteryzujący się przynajmniej fragmentem dodatkowego chromosomu X u mężczyzny , czy też zespół „nadkobiety” (ma tutaj miejsce dodatkowy chromosom X u kobiety – trisomia chromosomu X). Może również wystąpić zwiększenie liczby niektórych autosomów, co prowadzi do określonych zaburzeń np. zespół Downa. Zespoły te częstokroć mogą powodować bezpłodność, czy inne dysfunkcje organizmu (np. niski wzrost, zaburzenia rozwojowe, upośledzenie intelektualne). Niezwykle rzadkim zjawiskiem biologicznym jest chimeryzm płciowy. Polega on na posiadaniu przez organizm zróżnicowanych pochodzeniowo linii komórkowych w wielu tkankach i narządach. Może on mieć przyczynę w wymianie krwi pomiędzy łożyskami płodów różnych płci, przy ciąży bliźniaczej².

Drugim kryterium jest płeć gonadalna, determinowana przez obecność gruczołów płciowych – jąder u mężczyzn i jajników u kobiet. Kształtuje się od siódmego tygodnia życia płodowego, kiedy to z niezróżnicowanego zawiązku zaczyna się rozwijać gonada męska lub żeńska. Proces ten zwykle zostaje ukończony po porodzie. W okresie dojrzałości płciowej jądra produkują plemniki, natomiast jajniki wytwarzają dojrzałe komórki jajowe (oocyty). Gonady pełną dwie podstawowe funkcje: produkują komórki rozrodcze oraz wydzielają hormony płciowe. U kobiet funkcja jajników wygasa około 50 roku życia, podczas gdy u mężczyzn aktywność jąder utrzymuje się przez znacznie dłuższy czas. Zatem z biologicznego punktu widzenia gdyby istniały więcej niż dwie płci, wtedy musiałyby istnieć oprócz plemników i komórek jajowych także inne rodzaje gamet, z którymi związane byłyby odpowiednie mechanizmy i narządy³.

Dalsze cechy płci są związane z poziomem anatomicznym. Stąd trzecim kryterium jest płeć gonadoforyczna, czyli płeć wewnętrznych narządów płciowych. Jest ona determinowana przez zróżnicowanie dróg rodnych rozwijających się z przewodów gonad. U mężczyzn struktury te wykształcają się z przewodów Wolffa, z których powstają nasieniowody. Natomiast u kobiet przewody Mullera przekształcają się w macicę, jajowody oraz dystalną część pochwy⁴.

Płeć zewnętrznych narządów płciowych uznawana jest za czwarte kryterium. Warunkuje ją obecność zewnętrznych narządów płci typu męskiego (prącie, moszna), czy też zewnętrznych narządów płciowych typu żeńskiego (sromu)⁵.

Poniższe kryteria związane z płcią biologiczną możemy zaliczyć do cech płciowych drugiego lub czasem trzeciego rzędu. Literatura podaje tutaj płeć fenotypową, stężenie hormonów płciowych określane często jako płeć hormonalna, a także płeć metaboliczną oraz płeć mózgową.

Kryterium piąte, czyli płeć fenotypowa (somatotypowa, biotypowa) kształtuje się w wyniku prawidłowego rozwoju zewnętrznych cech płciowych męskich lub żeńskich. W pierwszym przypadku zależy to głównie od odpowiedniego poziomu testosteronu w kluczowych fazach dojrzewania biologicznego. Niedobór, całkowity brak tego hormonu lub niewrażliwość organizmu na androgeny prowadzą do rozwoju żeńskich gonad zewnętrznych oraz żeńskiego fenotypu. Płeć somatotypowa jest określana na podstawie zewnętrznych cech fizycznych dorosłego człowieka, obejmujących zarówno drugorzędowe, jak i trzeciorzędowe cechy płciowe. Możemy tu wyróżnić m.in. nasilenie owłosienia skóry, specyficzną budowę ciała kobiety lub mężczyzny, na którą wpływ ma budowa kości oraz procent tkanki tłuszczowej oraz mięśniowej⁶.

Płeć hormonalna, będąca kryterium szóstym, zależy od aktywności wewnątrzwydzielniczej jąder i jajników, które produkują zarówno androgeny, jak i estrogeny, lecz w różnych proporcjach. U mężczyzn poziom androgenów jest znacznie wyższy niż estrogenów, natomiast u kobiet przeważają estrogeny nad androgenami⁷.

Kolejnym, siódmym z rzędu, kryterium jest płeć metaboliczna, którą określa rodzaj aparatu enzymatycznego niektórych systemów metabolicznych. Przykładowo, androgeny – męskie hormony płciowe – mogą w sposób trwały aktywować określone systemy enzymatyczne już w okresie życia płodowego. Po początkowej aktywacji ich dalsza aktywność przebiega niezależnie od stężenia tych hormonów płciowych. Kryterium ósme to płeć socjalna, nazywana także płcią metrykalną lub prawną. Określana jest na podstawie wyglądu zewnętrznych narządów płciowych tuż po urodzeniu, później wyznacza ona jaką rolę dana osoba pełni w społeczeństwie⁸.

Jako kryterium dziewiąte literatura wskazuje płeć mózgową. Polega ona na specyficznym zróżnicowaniu mózgu ze względu na płeć i objawia się w dwojaki sposób. Po pierwsze, żeńskie podwzgórze oraz przysadka mózgowa rozwijają unikalne funkcje hormonalne. Po drugie, istnienie tego układu endokrynnego prawdopodobnie wpływa na typowo kobiece zachowania seksualne. U mężczyzn podwzgórze i przysadka mózgowa nie wykazują mechanizmu dodatniego sprzężenia zwrotnego ani cyklicznej aktywności hormonalnej, a ich wpływ przejawia się w typowo męskim sposobie zachowania seksualnego. Wspomniane różnice głównie dotyczą hipokampu (który jest istotny dla naszej pamięci), a także wyspy, która jest związana z emocjonalnością oraz odczuwaniem empatii . Różnice obserwowane w podwzgórzu oraz przysadce mózgowej są związane z ich wydzielniczym działaniem – hormon folikulotropowy, hormon luteinizujący, prolaktyna oraz okresowo oksytocyna⁹.

Jako kryterium dziesiąte można wyodrębnić płeć psychologiczną (psychiczną), na którą składają się cechy osobowościowe charakterystyczne dla mężczyzn lub dla kobiet. Płeć psychiczna definiowana jest przez wewnętrzne poczucie przynależności do płci męskiej lub żeńskiej. Ta identyfikacja przejawia się w zachowaniach wpisujących się w społecznie przypisane role płciowe oraz w odczuciach i emocjach z nimi związanych. Ten poziom płci jest kształtowany w sposób złożony zarówno przez czynniki biologiczne, jak i psychospołeczne, które obejmują całokształt procesów socjalizacyjnych . Mężczyźni, w porównaniu do kobiet, statystycznie częściej wykazują większą skłonność do impulsywnych reakcji. Z kolei kobiety cechuje większa wrażliwość na innych i towarzyskość¹⁰.

Podsumowując, można stwierdzić, iż z perspektywy naukowej istnienie u ludzi więcej niż dwóch płci lub nieistnienie płci biologicznej jest mitem. Dlatego kiedy dziecko przychodzi na świat, to jego płeć jest jedynie uznawana przez lekarzy, a nie jedynie arbitralnie „przypisywana”. Wątpliwości mogą pojawić się jedynie w rzadkich przypadkach zaburzeń rozwoju płciowego (ang. Disorders of Sexual Development – DSD) nazywanych też stanami interseksualnymi¹¹.

1. Por. A. T. Midro, Genetyczne uwarunkowania determinacji i różnicowania płci człowieka,[w:] W. Sinkiewicz, R. Grabowski, Medyczne, bioetyczne, psychosocjologiczne i prawne aspekty tożsamości płci…, s. 37. Por. D. U. Silverthorn, Fizjologia człowieka…,s. 796; S. Dulko, ABC…PŁCI, [w:] Kosmos: Problemy Nauk Biologicznych, Tom 52, Numer 1 (258), Wydawnictwo Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika, Kraków 2003, s. 87; Ł. Sakowski, Bioksiążka, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2021, s. 85.
2. Por. A. M. Kucharska, M. Szarras-Czapnik, Zaburzenia rozwoju płci – aktualne wytyczne dotyczące klasyfikacji diagnostyki i postępowania, [w:] „Endokrynologia Pediatryczna”, Tom 6, Nr 4 (21) 2007, s. 51; P. Saenger, i in., Recommendations for the diagnosis and management of Turner syndrome,
[w:] „The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism”, Vol. 86, No. 7 (2001), s. 3061; J. Visootsak, J.M. Graham, Klinefelter syndrome and other sex chromosomal aneuploidies, [w:] „Orphanet Journal of RareDiseases” 1, 42 (2006), s. 1-5; . K. Gołąb, Podstawy anatomii człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, s. 21.
3. Por. S. Dulko, ABC…PŁCI…, s. 5; J. Górski, Fizjologia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010, s. 224; Ł. Sakowski, Bioksiążka…, s. 85-86.
4. Por. S. Dulko, ABC…PŁCI…, s. 88.
5. Por. Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec, Podstawy seksuologii…,s. 217.
6. Por. M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec-Plinta, Seksuologia…, s. 123. Por. S. Dulko, Saga o płci…, s. 88. Por. Ł. Sakowski, Bioksiążka…, s. 86.
7. Por. S. Dulko, ABC…PŁCI…, s. 6.
8. Por. S. Dulko, Saga o płci…, s. 88.
9. Por. A. Araszkiewicz, M. Danek, Płeć mózgu, [w:] W. Sinkiewicz, R. Grabowski, Medyczne, bioetyczne, psychosocjologiczne i prawne aspekty tożsamości płci…, s. 23-34; D. U. Silverthorn, Fizjologia człowieka…,s. 800.
10. Por. A. Feingold, Gender Differences in Personality: A Meta-Analysis, [w:] Psychological Bulletin, 116(3), Waszyngton 1994, s. 429; Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec, Podstawy seksuologii…, s. 217; P. H. Zimbardo, R. J. Gerrig, Psychologia i życie,Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 454; E. Mandal, Osobowość kobiet i mężczyzn w rozwoju: różnice generacyjne i kulturowe, [w:] „Psychologia Rozwojowa”, Tom 10, Nr 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2005, s. 28.
11. Por. Ł. Sakowski, Bioksiążka…,s. 84; A. T. Midro, Genetyczne uwarunkowania determinacji i różnicowania płci…,s. 37; Ethics and Public Policy Center, Question & Answers on Gender Ideology,Person and Identity Project 2021, s. 3, https://personandidentity.com/wp-content/uploads/2021/08/PIP-School-FAQs-Download-2021-updated-2.pdf.

Historia klasyfikacji medycznej tematyki płci

W ICD-10 (International Classification of Diseases) sporządzonej przez Światową Organizację Zdrowia i wprowadzanej w życie od 1990 roku istniała jednostka chorobowa „zaburzenie identyfikacji płciowej” (ang. gender identity disorder) opisana jako „życzenie życia i akceptacji (swojej osoby) jako należącej do płci przeciwnej”¹. Również w amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-3 z 1987 r. (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), wydawanej przez APA (Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne) pojawiło się „zaburzenie identyfikacji płciowej” (ang. gender identity disorder) – przy dużym udziale organizacji WPATH.

Również za „dysforię płci” (gender dysphoria) została uznana jakakolwiek odmienna tożsamość płciowa. Argument dotyczący „rozpaczy i/lub dysfunkcji towarzyszących tej kondycji” został uznany za kluczowy w takim pojmowaniu problemów związanych z płcią w tamtym czasie. Dysforia płciowa (ang. gender dysphoria) to „przewlekły dyskomfort i cierpienie związane z rozbieżnością pomiędzy tożsamością płciową danej osoby a płcią biologiczną wraz pierwszorzędowymi i drugorzędowymi cechami płciowymi i/lub powiązaną z nimi rolą płciową”

Rok 2006 przyniósł ujednolicenie nazewnictwa dla nietypowych czy niejednoznacznych narządów płciowych. Wspólna nazwa dla tych zaburzeń została określona następująco: „zaburzenia rozwoju płci” – DSD. Określenie poprzednie intersex, które to istniało wraz z następującymi podkategoriami: 1) męski pseudohermafrodytyzm, 2) żeński pseudohermafrodytyzm, 3) prawdziwy hermafrodytyzm , zostało zastąpione kolejno terminami: 46, XY DSD, 46, XX DSD, a także zespół jajnikowo-jądrowy (ang. ovotesticular DSD, OT-DSD)².

W roku 2011 Parlament Europejski zaapelował do Światowej Organizacji Zdrowia o zmianę klasyfikacji odmienności płciowej (gender identity disorders). Zasugerowano, by została ona usunięta z listy chorób psychicznych i umieszczona w rozdziale zjawisk niepatologicznych w ICD-11.

Wydanie DSM-5 APA z roku 2013 określenie „dysforia płci” (gender dysphoria) zastąpiło określenie „zaburzenie tożsamości płciowej” (gender identity disorder). Argumentem za zmnianą, wg APA, było to, że termin „zaburzenie identyfikacji płciowej” był stygmatyzujący. Sam termin „dysforia” określa „stan niełatwego życia” lub też „stan ogólnego braku satysfakcji życiowej”. Kolejnym „przełomem” okazał się rok 2018. Wtedy to z dokumentacji WHO został usunięty opis transgender w ICD-10 dotychczas klasyfikowanej jako choroba psychiczna. Lipiec tego roku przyniósł natomiast nową wersję ICD-11, w której pojawiła się nowa terminologia związana z płcią. Termin „płeć przeciwna” został zastąpiony terminem „płeć odczuwana”, a termin „płeć anatomiczna” otrzymał nowe brzmienie jako „płeć przypisana”^³.

Z kolei w 2019 roku WHO sklasyfikowała owo zjawisko jako „niespójność płci”, traktując je jako jedną z naturalnych odmian ludzkiego doświadczenia, którą można wspierać, jeśli to konieczne, poprzez interwencje medyczne lub też chirurgiczne mające na celu dostosowanie wyglądu ciała do odczuwanej subiektywnie tożsamości płciowej⁴.

Natomiast zdaniem Miriam Grossman: „Dysforia płciowa jest objawem, a objawy mogą być spowodowane różnymi chorobami”⁵. Można ją więc rozpatrywać także jako „sposób manifestacji” problemu, który może mieć różną przyczynę. Za ważne uznaje się poznanie etiologii, czyli przyczyny określanej rutynowo przy somatycznych i psychicznych schorzeniach, dla udzielenia jak najlepszej pomocy pacjentowi. Dysforia płciowa jest skomplikowanym i słabo zbadanym zjawiskiem. Wiadomo, iż przybiera różne formy i może mieć różnorodne przyczyny. Występuje też wiele czynników wpływających na jej rozwój. Wyróżnia się tutaj między innymi: wiek pojawienia się objawów, czynniki chorobowe (np. autyzm) oraz indywidualne (np. adopcja, wykorzystywanie seksualne).

1. Por. M.I. Lobato, B.M. Soli, A.B. Costa, i in., Psychological distress among transgender people in Brazil: frequency intensity and social causation – an ICD-11 field study, [w:] „Brasilian Journal of Psychiatry”, 41(4), Sao Paulo 2019, s. 311; K.L. Krzystyniak, H.M. Kalota, Gender w świetle faktów medycznych…, s. 16.
2. Por. K.L. Krzystyniak, H.M. Kalota, Gender w świetle faktów medycznych…, s. 17; A. M. Kucharska, M. Szarras-Czapnik, Zaburzenia rozwoju płci…,s. 52.
3. Por. K.L. Krzystyniak, H.M. Kalota, Gender w świetle faktów medycznych…, s. 18.
4. Por. M. Grossman, Zagubieni w krainie trans…, s. 93.
5. Tamże, s. 89.

Interseksualizm a zaburzenia rozwoju płciowego (DSD)

Pojęcie zaburzeń rozwoju płciowego odnosi się do nieprawidłowego rozwoju anatomicznego układu rozrodczego. W przeszłości te przypadki określane były mianem interpłciowości (ang. intersexuality). W 2005 roku podczas międzynarodowej konferencji uzgodnieniowej postanowiono zastąpić dotychczasowe nazewnictwo nowym terminem, jednak nie było w tej kwestii pełnej zgody. Niektóre środowiska uważają, iż określenie „zaburzenie” jest niewłaściwe i preferują postrzeganie tych stanów jako elementu naturalnej różnorodności, nadal używając pojęcia interpłciowość. Według ICD-10 (2009) interpłciowość znajdowała się pod kodem Q56 i była klasyfikowana jako wada wrodzona, zniekształcenie lub aberracja chromosomowa. Część przypadków uwzględniono także w grupie zaburzeń endokrynologicznych, obejmujących m.in. dysfunkcje nadnerczy. W nowszej wersji ICD-11 z 2019 roku stany związane z interpłciowością zostały przeniesione do kategorii Anomalie rozwojowe (pozycja 20)¹.
Interseksualizm to stan, który polega na posiadaniu „zarówno męskiej, jak i żeńskiej tkanki gonadalnej u jednego osobnika lub na posiadaniu gonad jednej płci i zewnętrznych narządów płciowych innej płci lub na ich niejednoznaczności”². Anatomia rozrodcza lub też płciowa osoby interpłciowej jest atypowa. Jest to związane z tym, iż nie pasuje ona do ogólnie przyjętych definicji osobnika męskiego lub żeńskiego. Etiologia interpłciowości wskazuje na różnice genowe oraz na zmiany poziomów hormonów w okresie rozwoju płodowego. Wyróżnia się ponad trzydzieści odmian interpłciowości. Co do częstotliwości występowania interseksualności większość badaczy stoi na stanowisku, że w różnych formach diagnozuje się około jednego przypadku na 2000 urodzeń, czyli byłby to mniej więcej taki sam odsetek jak występowanie mukowiscydozy . Należy jednak zwrócić uwagę na duże zróżnicowanie efektu DSD – od drobnych skutków zdiagnozowanych w późniejszym okresie życia, aż po poważne anomalie powodujące bezpłodność czy konieczność operacji lub terapii hormonalnej przez całe życie³.

Pośród najczęstszych zaburzeń rozwoju płciowego (DSD) wymieniane są:

a) zespół Klinefertera, który dotyka według szacunków 1 na 500-1000 mężczyzn,

b) wrodzony przerost nadnerczy, dotykający szacunkowo 1 na 10 000 do 15 000 żywych urodzeń (w zróżnicowany sposób dotyczy zarówno mężczyzn i kobiet),

c) zespół niewrażliwości na androgeny, dotyka on około 1 na 99 000 noworodków płci męskiej.

Wśród propagatorów teorii gender pojawia się tendencja traktowania interseksualizmu jako trzeciej płci. Jednak w dysfunkcjach związanych z interseksualizmem nie ma trzeciej drogi genetycznej, czy też kolejnego typu gamet. Samo zaburzenie powstaje na drodze mutacji genowych lub aberracji chromosomowych⁴.

1. Por. M. Diamond, Human Intersexuality: Difference or Disorder?, [w:] „Archives of Sexual Behavior”, Vol. 38(2) 2009, Wydawnictwo Springer, Nowy Jork 2009, s. 172; K. Czerwiec, Płciowość jako biologiczna i społeczna przynależność człowieka do określonych kategorii, [w:] „Edukacja Biologiczna i Środowiskowa”, 4 (72) 2019, Wydawnictwo Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2019, s. 9; WPATH, Standardy opieki zdrowotnej…, s. 76.
2. Intersexuality, [w:] Webster’s Dictionary of English Usage (1989), https://www.merriam-webster.com/dictionary/intersexuality.
3. Por. E. Nussbaum, L. Johnson, A Question of Gender, https://www.discovermagazine.com/health/a-question-of-gender; Ethics and Public Policy Center, Question & Answers on Gender Ideology,s. 7, https://personandidentity.com/wp-content/uploads/2021/08/PIP-School-FAQs-Download-2021-updated-2.pdf; D. Soh, Gender bez emocji…, s. 25-26.
4. Por. National Organization for Rare Disorders (NORD), 47, XXY (Klinefelter Syndrome), https://rarediseases.org/rare-diseases/47-xxy-klinefelter-syndrome/; National Organization for Rare Disorders (NORD), Congenital Adrenal Hyperplasia, https://rarediseases.org/rare-diseases/congenital-adrenal-hyperplasia/; National Organization for Rare Disorders (NORD), Partial Androgen Insensitivity Syndrome, https://rarediseases.org/rare-diseases/androgen-insensitivity-syndrome-partial; Ł. Sakowski, Bioksiążka…, s. 87.

Transpłciowość (ang. transgender) / Transseksualizm

W zmieniających się warunkach kulturowych oraz społecznych coraz częściej obserwuje się przekraczanie ustalonych norm zachowań związanych z płcią. Dotyczy to sytuacji, w których dana jednostka prezentuje wzorce płciowości odbiegające od oczekiwań danej kultury, niezależnie od jej biologicznych cech płciowych. Zagadnienie to można określić mianem transgenderyzmu, który jest bardzo szerokim pojęciem obejmującym m.in. transseksualizm, transwestytyzm, cross-dresseryzm, czy genderqueer. W węższym ujęciu, pomijając osoby transseksualne dążące do zmiany płci, transgenderysta to osoba, która przyjmuje rolę płciową niezgodną z płcią biologiczną, w której czuje się komfortowo bez wyraźnej potrzeby przeprowadzania operacyjnej zmiany płci¹.

Transseksualizm jest to „pragnienie życia i bycia akceptowanym jako osoba przeciwnej płci, z towarzyszącym niezadowoleniem z powodu swoich anatomicznych cech płciowych, poczuciem ich nieprawidłowości i chęcią poddania się leczeniu mającemu na celu upodobnienie swojego ciała do płci preferowanej”². Diagnoza transseksualizmu wymaga utrzymywania się tych objawów przez co najmniej dwa lata oraz wykluczenia innych zaburzeń, takich jak schizofrenia czy interseksualność. Obecnie preferuje się termin „transpłciowość”³.

Transpłciowość określa osobę, której tożsamość nie odpowiada jednoznacznie konwencjonalnym pojęciom płci męskiej czy żeńskiej, ale stanowi ich połączenie lub oscyluje pomiędzy nimi. Jest to złożone pojęcie, które obejmuje liczne, bardziej sprecyzowane zjawiska związane z transpozycją płci. Istnienie transpłciowości jest ściśle związane z procesem transpozycji płci, który można określić jako: przechodzenie jednej cechy, czy też wielu cech (w okresie rozwoju płodowego człowieka i jego wczesnego rozwoju pourodzeniowego) właściwej „jednej” z płci na „drugą” płeć. I takie „przejście” ma charakter trwały. Fakt „nabycia” tej „obcej” cechy od drugiej płci przez płeć przeciwną znajduje swoje odzwierciedlenie w jej poczuciu tożsamości płciowej i seksualnej, jak też – chociaż nie jest to warunek konieczny – w jego repertuarze zachowań płciowego i seksualnego (na przykład w transwestytyzmie, transgenderyzmie i transseksualizmie), czy też tylko w jednym z tych zachowań (na przykład w biseksualizmie i homoseksualizmie)⁴.

Transpozycja płci występuje, gdy spośród dziesięciu kryteriów określających płeć danej osoby (płeć chromosomalna, gonadalna, gonadoforyczna, płeć zewnętrznych narządów płciowych, płeć fenotypowa, płeć hormonalna, płeć metaboliczna, płeć socjalna, płeć mózgowa, płeć psychiczna) co najmniej jedno przynależy do płci odmiennej. Zjawisko to zazwyczaj wiąże się z określonymi zaburzeniami. Gdy mówimy o płci psychicznej i związaną z nią transpozycją płci, rozpatruje się ją w czterech aspektach tj. identyfikacji płciowej, ról płciowych, orientacji seksualnej oraz różnic płciowych typu poznawczego⁵.

Antoni Kępiński wyróżnia trzy wariacje transseksualizmu. Pierwsza z nich to sytuacja, w której człowiek odrzuca swoją rolę seksualną i wybiera przeciwną, zachowując się w sposób do niej odpowiedni. Ten rodzaj transseksualizmu przypisuje się zwłaszcza osobowości histerycznej, tzn. zdolnej do realizacji swych marzeń i uchylania rzeczywistości. Wariant drugi może mieć miejsce zwłaszcza w schizofrenicznym typie psychozy. Wówczas chory posiada wrażenie, iż jego płeć ulega zmianie, jego ciało się zmienia i otrzymuje cechy płci przeciwnej. Trzeci, najczęściej występujący wzorzec dotyczy sytuacji, w której człowiek odczuwa brak pewności swojej roli – męskiej lub kobiecej. Wręcz nie czuje się pełnoprawnym mężczyzną czy kobietą. Potwierdzenia swojej męskości czy też kobiecości szuka nade wszystko u swego partnera, co niewątpliwie mo-że mieć negatywny wpływ na rozwój związku⁶.

1. Por. Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec, Podstawy seksuologii…,s. 99-100.
2. M. Jerema, Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016, s. 517.
3. Statystyki międzynarodowe wskazują, iż zaburzenie to występuje z częstotliwością 1 na 30 000 u biologicznych mężczyzn i 1 na 100 000 u biologicznych kobiet, co daje stosunek 3:1. W Polsce jednak odnotowuje się odwrotną proporcję, wynoszącą około 1:3,4, por. M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz, V. Skrzypulec-Plinta, Seksuologia…, s. 288.
4. S. Dulko, ABC…PŁCI…, s. 7; Por. T. Jakubowski, Inność poprzez wieki – historia transpłciowości, [w:] E. Bogdanowska-Jakubowska (red.), Inność/różnorodność w języku i kulturze, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2015, s. 111.
5. Por. S. Dulko, Saga o płci…, s. 89-90.
6. Por. A. Kępiński, Z psychopatologii życia seksualnego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2014, s. 60-63.

Tranzycja

Według definicji najnowszych standardów WPATH (organizacją lobbującą za ułatwieniem dostępu do tranzycji i obniżeniem wieku zgody na ten proces – więcej na ten temat poniżej) SOC-8 z 2022 roku tranzycja (ang. transition) jest to:
okres, w którym dana osoba przechodzi z roli płciowej powiązanej z płcią przypisaną jej przy urodzeniu do innej roli płciowej. Dla wielu osób obejmuje to nauczenie się jak funkcjonować społecznie w innej roli płciowej; dla innych może to oznaczać znalezienie roli płciowej oraz ekspresji, która jest dla nich najbardziej komfortowa. Tranzycja może, choć nie musi, obejmować feminizację lub maskulinizację ciała poprzez hormony lub inne procedury medyczne. Dokładny przebieg oraz czas trwania tranzycji jest zmienny i zindywidualizowany¹.
Pojęcie tranzycji ukazywane jest także jako ogólnikowy zwrot zawierający w sobie różne kroki, które dana osoba może podjąć celem zmodyfikowania wyglądu zewnętrznego tak, by ten odzwierciedlał pożądaną tożsamość płciową. Możemy wyróżnić tutaj kilka etapów tranzycji: społeczna, medyczna, chirurgiczna i prawna.
Tranzycja społeczna może obejmować zmiany w ubiorze, fryzurze i zachowaniu. Są one wprowadzane po to, by potwierdzić tożsamość różniącą się od płci biologicznej. Tranzycja medyczna obejmuje stosowanie leków poza standardowymi wskazaniami, aby zahamować naturalny proces dojrzewania. Często zleca się przyjmowanie hormonów płciowych przeciwnej płci w celu wywołania trzeciorzędowych cech płciowych charakterystycznych dla płci przeciwnej. Tranzycja chirurgiczna natomiast oznacza operacyjne usunięcie biustu, organów rozrodczych, aby stworzyć tzw. „neo-waginę” czy „neofallusa” (są to pozorowane genitalia) lub też by zmodyfikować wygląd ciała na inne sposoby . Z tranzycją prawną mamy do czynienia, gdy osoba dokonuje zmiany swojego imienia lub płci w dokumentach prawnych, np. w paszporcie lub akcie urodzenia².
Warto zauważyć, iż tranzycje medyczne i chirurgiczne interwencje niszczą zdrowe ciała, zakłócają naturalny rozwój organizmu człowieka i prowadzą do trwałych, negatywnych skutków (np. bezpłodność u osób, które stosowały blokery dojrzewania i hormony płciowe). Obecne praktyki to ryzykowne eksperymenty oparte na wątpliwych dowodach i ograniczonych badaniach długoterminowych.

1. WPATH, Standardy opieki zdrowotnej…, s. 103.
2. Por. A. Devor, FTM: female-to-male transsexuals in society, Wydawnictwo Indiana University Press, Indiana 2016, s. 37-38; S. L. Schulz, The Informed Consent Model of Transgender Care: An Alternative to the Diagnosis of Gender Dysphoria, [w:] „Journal of Humanistic Psychology”, Vol. 58 (I), Wydawnictwo Sage Publications, Thousand Oaks 2018, s. 73; K. B. Yılmaz, K. F. Narter, Transgender Surgery: A Review Article, [w:] „Journal of Urological Surgery”, 8(4) 2021, s. 228-230; J.J. Binger, J.L. Wetchler, Handbook of LGBT-affirmative couple and family therapy, Wydawnictwo Routledge, Nowy Jork 2012, s. 207-208.

WPATH

WPATH jest największą międzynarodową organizacją propagującą tzw. „opiekę afirmującą płeć” i lobbującą za ułatwieniem dostępu do tranzycji i obniżeniem wieku zgody na ten proces. To właśnie wytyczne tej organizacji były przyjmowane i promowane m.in. przez WHO, APA i Poskie Towarzystwo Seksuologiczne¹.

W 2024 r. wybuch kolejny międzynarodowy kolejny skandal związany z tą organizacją – ujawniono wewnętrzną korespondencję i nagrania z konferencji członków tej organizacji. Z ujawnionej korespondencji wynika, że lekarze i psycholodzy wiedzieli, że dzieci tak naprawdę nie są w stanie wyrazić „świadomej zgody” i są nieświadome skutków tranzycji. Wyciek ujawnił, że WPATH w wewnętrznych dyskusjach zalecał, by zamiast leczyć osoby z ciężkimi zaburzeniami (jak dysocjacyjne zaburzenia tożsamości, schizoidalne zaburzenia osobowości, PTSD, silną depresją) to kierować je do tranzycji hormonalnej i medycznej. Specjaliści z WPATH byli świadomi tego, że przyjmowanie tzw. blokerów dojrzewania często powoduje m.in. zaburzenia lękowe i depresyjne, osteopenię i osteoporozę i nowotwory wątroby i nerek, a liczne przypadki detranzycji były przez nich bagatelizowane i wyśmiewane².

W tym roku został opublikowany tzw. raport Cass, który jest rezultatem 4 lat badań zainicjowanych przez brytyjską służbę zdrowia (NHSE) dotyczacą naukowych podstaw leczenia młodzieży z dysforią płciową.

Zgodnie z najnowszymi standardami opieki WPATH (SOC-8) z 2022 roku jedynym skutecznym podejściem do dysforii płciowej jest afirmacja. Kluczowe staje się poszanowanie autonomii pacjenta, co obejmuje dostęp do blokerów, hormonów i operacji na życzenie, zgodnie z wolą pacjenta. Autonomia pacjenta została uznana za podstawową zasadę etyczną, co w praktyce przekłada się na tzw. ” model świadomej zgody”. W ramach tego modelu zakłada się, że każdy „wie, kim się czuje”, więc nie ma potrzeby robić rozszerzonej diagnostyki lub badań. Ośrodki pracujące wg tego modelu reklamują się, że dają diagnozę dysforii płciowej (konieczną do rozpoczęcia procesu tranzycji hormonalnej i medycznej) już po jednej wizycie online! Tego typu proceder jest promowany również Polsce przez niektórych psychologów jako dostępny nawet od 12 roku życia.

Najnowsze DOPISAC

https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20250310143933mp_/https://cass.independent-review.uk/wp-content/uploads/2024/04/CassReview_Final.pdf

1. Por. World Professional Association for Transgender Health, WPATH, Standardy opieki zdrowotnej dla osób transseksualnych, transpłciowych i różnorodnych płciowo, Światowe Stowarzyszenie Specjalistów (-tek) do spraw Zdrowia Osób Transpłciowych, wersja siódma, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2019.
2. Por. M. Hughes, The WPATH Files. Pseudoscientific surgical and hormonal experiments on childer, adolescent, and vulnerable adults, https://static1.squarespace.com/static/56a45d683b0be33df885def6/t/65ea1c1ea42ff5250c88a2f5/1709841455308/WPATH+Report+and+Files%28N%29.pdf; Trans: the medical scandal of the century?, https://www.spiked-online.com/2024/03/08/trans-the-medical-scandal-of-the-century; Afera w środowisku LGBTQ+: Pliki WPATH ujawniają niewygodną prawdę, https://www.rp.pl/plus-minus/art40195661-afera-w-srodowisku-lgbtq-pliki-wpath-ujawniaja-niewygodna-prawde; https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20250310143933/https://cass.independent-review.uk/home/publications/final-report/